Een straatlied is een sinds de 16e eeuw voorkomend lied, waaronder het tot in de verste uithoeken van ons land bekende lied ‘De Moord van Raamsdonk’, een parodie op het genre moordliederen. Dat waren liedjes over verzonnen moorden, vaak met gruwelijke en zeer wrede details. Ze werden tot medio 20e eeuw gezongen door straatzangers. ‘De moord van Raamsdonk’, geschreven als parodie op het genre, is uitgegroeid tot waarschijnlijk het bekendste en met soms honderden coupletten zeker het meest uitgebreide voorbeeld. In de Koninklijke Bibliotheek wordt een beknopte versie bewaard; de titel van dit lied is: ‘Vreeselijke moord te Raamsdonk, gepleegd op de slachtoffers.’
“Het is echter opvallend, dat velen in Raamsdonk zelf van het schone lied maar weinig afweten. Om ervan af te zijn, zeggen ze dan maar gauw, dat men aan het verkeerde adres is: de bloedige massamoord zou men moeten situeren in het Vlaamse dorpje Ramsdonk, gelegen tussen Antwerpen en Brussel. Dat is echter onjuist, want in alle oude teksten is er sprake van ‘Raamsdonk’, terwijl de taal van lied evenmin Vlaamse sporen vertoont.” Dat schrijft de op 16 september 1936 in Raamsdonk geboren Frits Niessen in een verhaal dat te vinden is op de website van Raamsdonks Historie. ‘Een erudiet kamerlid met liefde voor de taal’, kopte BNdeStem op 27 oktober 2020 na het overlijden van Niessen op 23 oktober dat jaar. Hij was namens de Partij van de Arbeid in totaal veertien jaar, van 1977 tot 1978 en als opvolger van Jan Pronk van 1980 tot 1994 lid van de Tweede Kamer, waar hij zich vooral bezighield met onderwijs, cultuur en binnenlandse zaken. Een periode waarin hij als invloedrijk Kamerlid voor vele PvdA-burgemeesters het pad effende voor een benoeming in het tot dan overwegend katholieke Brabant. Naast dat werk was hij hoofdredactielid van vele tijdschriften en kranten. Daaronder van ‘Ons Erfdeel’, een blad over de Vlaamse en Nederlandse cultuur waaraan hij meer dan 30 jaar aan verbonden was. Frits Niessen was in zijn geboortedorp de drijvende kracht achter de totstandkoming van het Ontmoetingscentrum, als voorzitter van de Lambertuskerk eveneens achter de restauratie van de eeuwenoude kerk en van de inmiddels helaas verdwenen Bibliotheek Raamsdonk. Later verhuisde Niessen naar Raamsdonksveer, waar hij aan de wieg stond van de plaatselijke partij Morgen!, een samenwerkingsverband tussen Groen Links en de PvdA.
Moordliederen
‘De Moord van Raamsdonk’ behoort tot de straatliederen die inhoudelijk grofweg in twee groepen kunnen worden verdeeld: nieuws en vermaak. Ze werden veelal geschreven door en voor de gewone man. De eerste ontstonden omstreeks 1750, maar pas in de 19e eeuw kwam het genre tot bloei. De straatliederen zouden populair blijven tot aan de eerste wereldoorlog (1914-1918) en min of meer bekend tot 1940. Het straatlied, waarvan er zo’n 6000 bekend zijn, was populair in een tijd dat verbindingen slecht waren. Door middel van de liedjes werden het laatste nieuws, maatschappelijke ontwikkelingen en opmerkelijke nieuwtjes verspreid. Hieronder vallen bijvoorbeeld: het politieke lied, het moordlied, liedjes over oorlog, vrede, brand of natuurrampen. Straatzangers zongen en verkochten hun liederen op straten, pleinen, (jaar)markten, kermissen en bruiloften. Moorden hebben in alle eeuwen sterk tot de verbeelding gesproken, zodat het logisch is dat ook de straatzangers er zich sterk toe aangesproken voelden. De toehoorders genoten van de meest sensationele en gruwelijke details, waarbij het fascinerende aan de moordliederen is dat ze allemaal echt gebeurd waren. Op een gegeven moment trad echter een verzadiging toe en na honderden bloederige verzen aangehoord te hebben, kreeg een groot deel van de bevolking er genoeg van. Op dat moment kwam iemand op het idee een lied te maken, waarin voor eens en altijd afgerekend werd met al die moorddadige straatliederen. De onbekend gebleven componist schreef een lied met daarin dermate drastische en schokkende moorden, dat iedereen het belachelijke van het moordlied wel moest gaan inzien. Zo ontstond ‘De Moord van Raamsdonk’, een dol en dwaas lied dat populairder werd dan alle ‘serieuze’ moordliederen samen en begint met de tekst: ‘Komt vrienden, luister naar mijn lied en wat er in Raamsdonk is geschied…’.
De straatmuzikant
De Moord van Raamsdonk’ werd een onverbiddelijke hit op bruiloften en partijen en stond op het repertoire van onder andere ’t Brabants Kwartierke, Fungus en Fladderak. Zowel in 2007 als in 2013 bracht de Raamsdonkse Oratoriumvereniging Cantate Corde ‘De Moord van Raamsdonk’ ten gehore. Tijdens de Brabantse Dag in Heeze in 2018 deed de Vriendenkring ‘De Laarstukken’ met een grote praalwagen mee aan de optocht met als motto: ‘De moord van Raamsdonk’; ondanks de wrede inhoud van het lied heeft die kring het wonderlijk genoeg over: ‘130 moorden in een bloederig kinderliedje’. Op 15 september 1990 werd het beeld ‘De Straatmuzikant’ onthuld, dat vreemd genoeg niet in Raamsdonk staat, maar bij de kiosk op het Heereplein in Raamsdonksveer. Beeldhouwer Ruud Ringers maakte het beeld van een straatzanger of marktzanger, zoals ze in België genoemd worden, die het lied ‘De Moord van Raamsdonk’ vertolkte. Op de voet van het beeld zijn de volgende zes episoden uit het lied te vinden: De man en de vrouw die geld hebben; de rovers sluipen naar binnen, de rovers begaan hun vreselijke daad, de boswachter grijpt de schurken, de rechter veroordeelt de rovers, de schurken worden opgehangen. Omstreeks 1930 waren er honderden versies van ‘de moord’ bekend. In sommige gevallen worden wel zeven moorden gepleegd door maar liefst tien misdadigers. In de Raamsdonkse versie gaat het echter over een brute moord die een roversbende in Raamsdonk zou hebben gepleegd. Het slot van het Raamsdonkse lied behandelt de terechtstelling van de moordenaars. Dat zou er wellicht op kunnen wijzen dat het lied geschreven is vóór de afschaffing van de doodstraf in ons land. Op 31 oktober 1860 werd het laatste ‘normale’ doodvonnis in Nederland, met de ophanging van moordenaar Johan Nathan voor het stadhuis van Maastricht, tot uitvoering gebracht. De wet van 17 september 1870 schafte deze straf af. Daaruit mogen we de voorzichtige conclusie trekken dat de eerste versie van ‘De Moord van Raamsdonk’ omstreeks 1850 is ontstaan. Onduidelijk is waarom het lied afspeelt in Raamsdonk. Frits Niessen stelt in zijn artikel dat men daar alleen maar naar kan gissen. Hij verwoordt dat als volgt: “Misschien had Raamsdonk indertijd een grote kermis of markt. Het is echter ook mogelijk, dat we het moeten zoeken in de bar slechte sociale omstandigheden, die toen bestonden in bepaalde Raamsdonkse wijken, waaronder Raamsdonksveer. Men troostte zich met drank, wat leidde tot vechtpartijen waarbij nogal eens een slachtoffer viel. Vandaar wellicht dat de parodist Raamsdonk als entourage koos.”
Tekst: Jan Hoek
(De afbeeldingen in dit artikel zijn opgenomen ter illustratie van het artikel en vallen onder het citaatrecht conform art. 15a Auteurswet.)